ความจริงเรื่องไขมันทรานส์: ภัยเงียบที่อาจเกิดขึ้นระหว่างการปรุงอาหาร
ไขมันทรานส์ (Trans Fat) เป็นไขมันชนิดหนึ่งที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพ โดยเฉพาะระบบหัวใจและหลอดเลือด แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายควบคุมแหล่งสำคัญของไขมันทรานส์ในอุตสาหกรรมอาหารแล้ว แต่ผู้บริโภคยังควรใส่ใจการเลือกอาหารและวิธีปรุง โดยเฉพาะอาหารทอด อาหารแปรรูป และอาหารที่มีไขมันสูง
สิ่งสำคัญคือการเข้าใจว่าไขมันทรานส์เกิดขึ้นได้อย่างไร อาหารประเภทใดควรระวัง และจะลดความเสี่ยงจากการบริโภคไขมันที่ไม่ดีได้อย่างไร
1.ไขมันทรานส์คืออะไร?
ไขมันทรานส์เป็นกรดไขมันไม่อิ่มตัวที่มีโครงสร้างทางเคมีแบบทรานส์ สามารถพบได้จาก 2 แหล่งหลัก ได้แก่
ไขมันทรานส์จากกระบวนการอุตสาหกรรม
เกิดขึ้นเป็นหลักจากการเติมไฮโดรเจนบางส่วนลงในน้ำมันพืช (Partial Hydrogenation) ทำให้น้ำมันมีลักษณะกึ่งแข็ง เก็บรักษาได้นาน และเหมาะกับการผลิตอาหารบางประเภท เช่น เนยขาว เนยเทียม และผลิตภัณฑ์เบเกอรี่บางสูตร
ไขมันทรานส์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ
พบในปริมาณเล็กน้อยในไขมันจากสัตว์เคี้ยวเอื้อง เช่น นม เนย และเนื้อวัว ซึ่งมีที่มาและองค์ประกอบแตกต่างจากไขมันทรานส์ที่ผลิตทางอุตสาหกรรม
องค์การอนามัยโลกแนะนำให้จำกัดไขมันทรานส์ทุกแหล่ง โดยเน้นกำจัดไขมันทรานส์ที่ผลิตทางอุตสาหกรรมออกจากระบบอาหาร
2.ไขมันทรานส์จากอุตสาหกรรมอาหารและกฎหมายไทย
ในอดีต น้ำมันที่ผ่านกระบวนการเติมไฮโดรเจนบางส่วนเป็นส่วนประกอบของอาหารบางชนิด เช่น ครีมเทียม เนยขาว ขนมอบ และอาหารแปรรูป
เนื่องจากมีหลักฐานว่าการบริโภคไขมันทรานส์เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด กระทรวงสาธารณสุขจึงออกประกาศฉบับที่ 388 พ.ศ. 2561 เพื่อห้ามผลิต นำเข้า หรือจำหน่ายน้ำมันที่ผ่านกระบวนการเติมไฮโดรเจนบางส่วนและอาหารที่มีส่วนประกอบดังกล่าว
3.การทอดอาหารด้วยความร้อนสูงทำให้เกิดไขมันทรานส์ได้หรือไม่?
คำตอบคือ เกิดขึ้นได้ แต่โดยทั่วไปมีปริมาณเพิ่มขึ้นไม่มากเมื่อเทียบกับการผลิตไขมันทรานส์โดยกระบวนการเติมไฮโดรเจนบางส่วน
เมื่อใช้น้ำมันทอดอาหารที่อุณหภูมิสูงเป็นเวลานาน โครงสร้างของกรดไขมันบางส่วนอาจเปลี่ยนแปลงจนเกิดไขมันทรานส์เพิ่มขึ้นได้ โดยปริมาณขึ้นอยู่กับชนิดน้ำมัน อุณหภูมิ และระยะเวลาในการให้ความร้อน
สิ่งที่ควรระวังเพิ่มเติมคือ น้ำมันที่ผ่านความร้อนสูงหรือใช้ทอดซ้ำหลายครั้งอาจเกิดปฏิกิริยาออกซิเดชันและสร้างสารจากการเสื่อมสภาพของน้ำมัน ซึ่งมีผลเสียต่อคุณภาพอาหารและสุขภาพ
ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าใจว่าอาหารทอดทุกชนิดมีไขมันทรานส์สูงเสมอไป แต่ควรหลีกเลี่ยงการใช้น้ำมันทอดซ้ำและการให้ความร้อนสูงจนเกิดควัน

4.ไขมันทรานส์ส่งผลต่อร่างกายอย่างไร?
การได้รับไขมันทรานส์มากเกินไปอย่างต่อเนื่องสัมพันธ์กับปัญหาสุขภาพหลายประการ โดยเฉพาะ
- เพิ่มคอเลสเตอรอลชนิดไม่ดี (LDL): ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อการสะสมไขมันในหลอดเลือด
- ลดคอเลสเตอรอลชนิดดี (HDL): ส่งผลเสียต่อสมดุลไขมันในเลือด
- เพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจ: โดยเฉพาะโรคหลอดเลือดหัวใจ
- เพิ่มความเสี่ยงโรคหลอดเลือด: เมื่อมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือการสูบบุหรี่
องค์การอนามัยโลกระบุว่า ไขมันทรานส์ที่ผลิตทางอุตสาหกรรมไม่มีประโยชน์ต่อสุขภาพที่เป็นที่ยอมรับ และควรหลีกเลี่ยง
5. อาหารประเภทใดที่ควรระมัดระวัง?
อาหารทอดและอาหารใช้น้ำมันซ้ำ
เช่น ไก่ทอด เฟรนช์ฟรายส์ และของทอดต่าง ๆ ควรระวังปริมาณไขมันโดยรวมและคุณภาพน้ำมัน โดยเฉพาะน้ำมันที่ผ่านความร้อนสูงเป็นเวลานาน
ขนมอบและเบเกอรี่
เช่น โดนัท คุกกี้ พาย และเค้กบางชนิด อาจมีไขมันอิ่มตัวและน้ำตาลสูง ควรอ่านฉลากโภชนาการก่อนเลือกซื้อ
ครีมเทียมและอาหารแปรรูป
ในอดีตผลิตภัณฑ์บางสูตรใช้น้ำมันที่ผ่านการเติมไฮโดรเจนบางส่วน แต่ปัจจุบันผลิตภัณฑ์ที่จำหน่ายถูกกฎหมายในไทยต้องไม่ใช้ส่วนผสมที่ถูกห้าม อย่างไรก็ตาม ยังควรตรวจปริมาณไขมันอิ่มตัวและน้ำตาล
การเป็นอาหารทอดหรืออาหารแปรรูปไม่ได้หมายความว่าอาหารนั้นมีไขมันทรานส์สูงเสมอไป ต้องพิจารณาส่วนประกอบ วิธีผลิต และข้อมูลโภชนาการร่วมกัน
6.วิธีลดความเสี่ยงจากไขมันทรานส์ในชีวิตประจำวัน
- ลดอาหารทอด: เลือกอาหารต้ม นึ่ง อบ หรือย่างแทนการทอดบ่อย ๆ
- หลีกเลี่ยงน้ำมันทอดซ้ำ: ไม่ใช้น้ำมันที่มีสีเข้ม กลิ่นผิดปกติ หรือผ่านความร้อนนานจนเสื่อมสภาพ
- เลือกไขมันที่เหมาะสม: ใช้น้ำมันที่มีไขมันไม่อิ่มตัวในปริมาณพอเหมาะ เช่น น้ำมันคาโนลา น้ำมันถั่วเหลือง หรือน้ำมันมะกอก โดยเลือกให้เหมาะกับวิธีปรุง
- อ่านฉลากอาหาร: สังเกตปริมาณไขมันอิ่มตัว ไขมันทรานส์ และน้ำตาล รวมถึงจำนวนหน่วยบริโภค
- เพิ่มอาหารที่มีใยอาหาร: เช่น ผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสี เพื่อสนับสนุนสุขภาพหัวใจและหลอดเลือด
- ตรวจสุขภาพสม่ำเสมอ: โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือไขมันในเลือดผิดปกติ
7.ไขมันทรานส์ควรบริโภคได้เท่าไร?
องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ได้รับไขมันทรานส์น้อยกว่า 1% ของพลังงานทั้งหมดในแต่ละวัน
น้อยกว่า 2.2 กรัม/วัน
8. สรุป: ไขมันทรานส์ไม่ใช่เรื่องไกลตัว
แม้ประเทศไทยจะมีมาตรการควบคุมไขมันทรานส์จากน้ำมันที่ผ่านกระบวนการเติมไฮโดรเจนบางส่วนแล้ว แต่การบริโภคไขมันอิ่มตัวสูง การรับประทานอาหารทอดเป็นประจำ และการใช้น้ำมันทอดซ้ำยังเป็นประเด็นสำคัญที่ผู้บริโภคควรใส่ใจ
“เลือกกินอย่างเข้าใจ ลดอาหารทอด เลี่ยงน้ำมันทอดซ้ำ และตรวจสุขภาพอย่างสม่ำเสมอ เพื่อหัวใจและหลอดเลือดที่แข็งแรงในระยะยาว”


