BUN คืออะไร?

BUN (Blood Urea Nitrogen) คือค่าที่ตรวจวัดปริมาณ “ยูเรียไนโตรเจน” ในเลือด ซึ่งเป็นของเสียที่เกิดขึ้นเมื่อร่างกายย่อยและสลายโปรตีน หลังจากนั้นของเสียจะเข้าสู่กระแสเลือดและถูกไตกรองออก ก่อนขับออกจากร่างกายทางปัสสาวะ ดังนั้นค่า BUN จึงเป็นหนึ่งในข้อมูลที่ช่วยให้แพทย์ประเมินการทำงานของไตได้

อย่างไรก็ตาม BUN ไม่ใช่ค่าที่บอกการทำงานของไตได้เพียงลำพัง การประเมินโรคไตโดยทั่วไปจะพิจารณาร่วมกับค่า Creatinine, eGFR และการตรวจอัลบูมินในปัสสาวะ เพื่อให้เห็นภาพการทำงานและความเสียหายของไตได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

ค่า BUN เกิดขึ้นได้อย่างไร?

เมื่อเรารับประทานอาหารที่มีโปรตีน เช่น เนื้อสัตว์ ปลา ไข่ นม ถั่ว หรือผลิตภัณฑ์จากถั่ว ร่างกายจะย่อยโปรตีนและนำกรดอะมิโนไปใช้ประโยชน์ ส่วนไนโตรเจนที่เหลือจากกระบวนการสลายโปรตีนจะถูกเปลี่ยนเป็นยูเรีย จากนั้นยูเรียจะเดินทางผ่านกระแสเลือดไปยังไตเพื่อกรองและขับออกทางปัสสาวะ

หากไตกรองของเสียได้ลดลง ยูเรียไนโตรเจนอาจสะสมในเลือดมากขึ้น จึงอาจทำให้ตรวจพบค่า BUN สูงกว่าปกติ แต่ต้องพิจารณาปัจจัยอื่นร่วมด้วย เพราะค่า BUN สามารถเปลี่ยนแปลงได้จากหลายสาเหตุที่ไม่ใช่โรคไต

ค่า BUN ปกติอยู่ที่เท่าไร?

ค่ามาตรฐานทั่วไปที่ MedlinePlus ระบุอยู่ที่ประมาณ 6–20 mg/dL แต่ช่วงอ้างอิงอาจแตกต่างกันตามห้องปฏิบัติการ อายุ เพศ วิธีตรวจ และสภาพร่างกายของแต่ละบุคคล ดังนั้นควรยึดช่วงอ้างอิงที่ระบุอยู่ในใบผลตรวจของโรงพยาบาลเป็นหลัก

การพบค่า BUN สูงหรือต่ำเพียงครั้งเดียวจึงยังไม่สามารถสรุปว่าเป็นโรคใดโรคหนึ่งได้ แพทย์จะประเมินร่วมกับประวัติสุขภาพ อาการ ผลตรวจเลือด และผลตรวจปัสสาวะอื่น ๆ

ค่า BUN สูง บอกอะไรได้บ้าง?

ค่า BUN ที่สูงกว่าช่วงอ้างอิงอาจเกิดจากหลายปัจจัย ได้แก่

• การทำงานของไตลดลงหรือมีโรคไต
  
• ภาวะขาดน้ำ ทำให้เลือดมีความเข้มข้นมากขึ้น
  
• รับประทานอาหารที่มีโปรตีนสูง
  
• ยาบางชนิด
  
• ภาวะเลือดออกในระบบทางเดินอาหาร
  
• ภาวะที่เลือดไปเลี้ยงไตลดลง เช่น ความผิดปกติของระบบไหลเวียนเลือดบางประเภท

เพราะฉะนั้น BUN สูงไม่ได้หมายความว่าเป็นไตวายเสมอไป จำเป็นต้องพิจารณาร่วมกับค่า Creatinine และ eGFR รวมถึงอาการและภาวะทางสุขภาพของผู้ป่วยด้วย

ค่า BUN ต่ำ เกิดจากอะไร?

แม้ว่าค่า BUN ต่ำมักได้รับความสนใจน้อยกว่าค่า BUN สูง แต่ก็สามารถพบได้ในผู้ที่ได้รับโปรตีนไม่เพียงพอ มีภาวะทุพโภชนาการ โรคตับบางชนิด หรือมีน้ำในร่างกายมากเกินไป ดังนั้นผลตรวจที่ต่ำผิดปกติควรให้แพทย์ประเมินหาสาเหตุเช่นเดียวกัน

BUN เกี่ยวข้องกับโรคไตอย่างไร?

หน้าที่สำคัญของไตคือกรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากเลือด เมื่อประสิทธิภาพการกรองลดลง ของเสียบางชนิดอาจสะสมในกระแสเลือดมากขึ้น รวมถึงยูเรียไนโตรเจนที่ตรวจวัดเป็นค่า BUN

อย่างไรก็ตาม ในการตรวจหาและติดตาม โรคไตเรื้อรัง (CKD) ตัวชี้วัดหลักที่ใช้คือ eGFR ซึ่งประเมินความสามารถในการกรองของไต และ UACR หรืออัลบูมินในปัสสาวะ ซึ่งช่วยตรวจหาความเสียหายของไต ส่วน BUN เป็นข้อมูลประกอบการประเมินเพิ่มเติม

ดังนั้นหากพบว่า BUN สูง ร่วมกับ Creatinine สูง และ eGFR ลดลง แพทย์จะพิจารณาภาพรวมทั้งหมดเพื่อประเมินว่ามีความผิดปกติของการทำงานของไตหรือไม่ ไม่ควรแปลผลจากค่าใดค่าหนึ่งเพียงอย่างเดียว

แล้วค่า BUN เกี่ยวข้องกับมะเร็งหรือไม่?

สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ ค่า BUN ไม่ใช่ Tumor Marker และไม่ใช่ค่าที่ใช้ตรวจวินิจฉัยมะเร็งโดยตรง การตรวจ BUN มีหน้าที่หลักในการให้ข้อมูลเกี่ยวกับระดับยูเรียไนโตรเจนและช่วยประเมินการทำงานของไต

แม้ในผู้ป่วยมะเร็ง ค่า BUN อาจมีการเปลี่ยนแปลงได้จากภาวะต่าง ๆ เช่น การทำงานของไต ภาวะขาดน้ำ หรือภาวะโภชนาการ แต่ไม่สามารถนำค่า BUN ที่สูงหรือต่ำมาใช้สรุปว่ามะเร็งรุนแรงขึ้นหรือมะเร็งลุกลามได้ การวินิจฉัยมะเร็งจำเป็นต้องอาศัยการตรวจที่เหมาะสมกับมะเร็งแต่ละชนิด เช่น การตรวจภาพทางการแพทย์ การตรวจชิ้นเนื้อ หรือการตรวจอื่นตามดุลยพินิจของแพทย์ ตัวอย่างเช่น มะเร็งไตมีการใช้การตรวจทางภาพและการตรวจอื่น ๆ เพื่อประกอบการวินิจฉัย ไม่ได้ใช้ BUN เพียงค่าเดียว

ทำไมผู้ป่วยโรคเรื้อรังจึงควรติดตามค่า BUN?

การติดตามค่า BUN อย่างต่อเนื่องช่วยให้เห็นแนวโน้มของระดับของเสียในเลือด โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาควบคู่กับ Creatinine, eGFR และผลตรวจอื่น ๆ การดู “แนวโน้มของค่า” จากหลายครั้งมักให้ข้อมูลมากกว่าการดูผลตรวจเพียงครั้งเดียว เพราะค่า BUN สามารถเปลี่ยนแปลงจากน้ำในร่างกาย อาหาร ยา และภาวะเจ็บป่วยได้

หากค่ามีการเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน แพทย์สามารถประเมินหาสาเหตุและวางแผนการดูแลที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละรายได้

ควรดูแลตัวเองอย่างไรเมื่อ BUN สูง?

ไม่ควรพยายาม “ลดค่า BUN” ด้วยการงดโปรตีนหรือดื่มน้ำปริมาณมากด้วยตนเอง เพราะวิธีดูแลขึ้นอยู่กับสาเหตุของค่า BUN ที่สูง รวมถึงระยะของโรคไต โรคร่วม และการรักษาที่ได้รับ

สำหรับผู้ป่วยโรคไตบางราย อาจจำเป็นต้องควบคุมปริมาณโปรตีนให้เหมาะสม เพราะโปรตีนเมื่อถูกสลายจะสร้างของเสียที่ไตต้องกำจัด แต่การรับประทานโปรตีนน้อยเกินไปก็สามารถทำให้เกิดภาวะขาดสารอาหารได้เช่นกัน จึงควรให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารวางแผนโภชนาการเป็นรายบุคคล

สรุป

BUN เป็นค่าตรวจเลือดที่ช่วยสะท้อนระดับของเสียจากการสลายโปรตีนและใช้เป็นข้อมูลประกอบการประเมินการทำงานของไต แต่ไม่ควรใช้ BUN เพียงค่าเดียวในการวินิจฉัยโรคไต และไม่ใช่ค่าตรวจมะเร็งโดยตรง

การแปลผลที่เหมาะสมควรพิจารณาร่วมกับ Creatinine, eGFR, การตรวจปัสสาวะ อาการของผู้ป่วย ประวัติการรักษา อาหาร ยา และภาวะน้ำในร่างกาย หากผลตรวจผิดปกติหรือมีแนวโน้มเปลี่ยนแปลง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินหาสาเหตุและวางแผนการดูแลอย่างเหมาะสม